3 weken Armenië: Een onvergetelijk avontuur langs kloven, bergpieken en eeuwenoude kloosters

Welkom in Jerevan, een van de oudste continu bewoonde steden ter wereld. De meeste vluchten vanuit Nederland landen vroeg in de ochtend of in de loop van de middag op Zvartnots International Airport. Nadat je op de luchthaven een lokale simkaart hebt geregeld en wat Armeense Dram hebt gepind, neem je een GG-taxi naar het centrum. Na een korte opfrisbeurt in je hotel duik je direct het stadsleven in op het monumentale Plein van de Republiek, omringd door gebouwen van roze en gele vulkanische tufsteen. Wandel via de levendige Northern Avenue richting het Operagebouw en vervolg je weg naar de Cascade: een gigantische kalkstenen trap vol moderne kunstwerken van onder meer Fernando Botero. Vanaf het bovenste terras heb je bij helder weer een fenomenaal uitzicht over de stad met op de achtergrond de besneeuwde top van de heilige berg Ararat. Sluit je eerste dag af in de sfeervolle Saryan Street, de beroemde wijnstraat van Jerevan, en geniet van een moderne Armeense maaltijd bij Lavash Restaurant.

Vandaag maak je vanuit Jerevan je eerste actieve uitstap naar de indrukwekkende Azat-vallei, op minder dan een uur rijden ten oosten van de stad. Je begint helemaal aan het einde van de kloof bij het klooster van Geghard, dat op de UNESCO-werelderfgoedlijst staat. Een deel van de kerken en kapellen is hier direct uit de massieve bergwand gehakt, wat zorgt voor een mystieke akoestiek en een bijzondere lichtinval. Vervolgens rijd je een stukje terug naar het dorp Garni, waar de enige bewaard gebleven Grieks-Romeinse zuilentempel van de voormalige Sovjet-Unie trots op een klif prijkt. Vanaf de tempel wandel je te voet af de diepe Garni-kloof in. Beneden langs de rivier wacht een geologisch natuurwonder: de Symfonie van Stenen (Basalt Organ Pipes), een enorme wand van symmetrische, zeshoekige basaltzuilen die lijken op een gigantisch kerkorgel. Voor de lunch schuif je aan bij 7 Qari in Garni, waar je met uitzicht op de tempel ziet hoe vrouwen op traditionele wijze deeg tegen de hete wand van een ondergrondse kleioven (tonir) slaan om verse lavash te bakken.

Deze dag staat in het teken van de diepe historische wortels en de rauwe charme van Jerevan. Je begint de ochtend bij de Matenadaran, het instituut voor oude manuscripten dat hoog boven Mashtots Avenue uittorent. Hier bewonder je duizenden middeleeuwse boeken, rijk geïllustreerde bijbels en geschriften die de rijke taal en cultuur van Armenië tastbaar maken. Daarna neem je een taxi naar de heuvel Tsitsernakaberd voor een bezoek aan het Armeense Genocide-monument en het bijbehorende, buitengewoon aangrijpende museum. Neem de tijd om dit indrukwekkende hoofdstuk uit de geschiedenis op je in te laten werken. In de middag duik je een heel andere wereld in: je wandelt door de smalle, kronkelende steegjes van Kond, de oudste nog bestaande volkswijk van Jerevan, en struint over de geurige GUM-markt vol gedroogd fruit, noten en kruiden. Aan het einde van de middag volg je een rondleiding met proeverij bij de legendarische Ararat Brandy Company, waar je leert waarom Winston Churchill verknocht was aan Armeense cognac. Dineer 's avonds bij Sherep Restaurant.

Vandaag haal je je huurauto op (of vertrek je met een privétransfer) en laat je Jerevan achter je voor de rit naar het noordwesten. Je eerste stop ligt direct aan de rand van de diepe Kasagh-kloof: het klooster Saghmosavank. De ligging op de loodrechte rotswand boven de rivier zorgt voor een adembenemend panorama. Vervolgens slinger je via een bergweg omhoog langs de flanken van de berg Aragats naar het 7e-eeuwse fort Amberd, dat op 2.300 meter hoogte eenzaam waakt over een samenvloeiing van twee bergkloven. Wandel tussen de robuuste basaltmuren en bezoek het bijbehorende Vahramashen-kerkje. In de namiddag rijd je over de hoogvlakte van Shirak naar Gjoemri, de tweede stad van Armenië en de culturele en artistieke hoofdstad van het land. Gjoemri onderscheidt zich door zijn prachtige 19e-eeuwse architectuur van pikzwarte en rode tufsteen in het historische Kumayri-district. Na een wandeling over het Vartanants-plein daal je voor het diner af naar Cherkezi Dzor, een beroemd visrestaurant in een groene vallei waar je verse forel en steur eet.

Gjoemri heeft een veerkrachtige ziel, vol humor, kunst en vakmanschap. Je begint de ochtend met een wandeling naar Sev Berd (het Zwarte Fort), een imposant cirkelvormig Russisch garnizoensfort uit 1834 dat boven de stad uittorent en uitkijkt richting het moederbeeld van Armenië. Vervolgens bezoek je het Dzitoghtsyan Museum voor Sociale Geschiedenis en Architectuur, gevestigd in een monumentaal koopmanshuis waar je ziet hoe de welgestelde burgerij van het oude Alexandropol in de 19e eeuw leefde. Na een kop koffie met verse taart bij het sociale initiatief Aregak Bakery & Café (het eerste inclusieve café van de stad, gerund door jongeren met een beperking) trek je de natuur in. Je rijdt richting het dorp Shirakamut en stapt over op een stevige wandeling (of een rit achterin een Russische 4x4-truck bij hoogwater) door de vallei naar de Trchkan-waterval. Met zijn 23 meter is dit de hoogste en krachtigste waterval van Armenië, prachtig verscholen tussen groene heuvels. 's Avonds geniet je terug in Gjoemri van verfijnde kruidenthee en lokale gerechten bij Herbs & Honey.

Vandaag verandert het landschap dramatisch terwijl je van het boomloze hoogland van Shirak naar de weelderige bosregio's van Lori en Tavush reist. Via de stad Vanadzor rijd je noordwaarts richting Stepanavan. Net buiten Stepanavan bezoek je het Sochut Dendropark, een botanisch bosgebied dat in 1931 werd opgericht door de Poolse ingenieur Edmund Leonowicz; een heerlijk rustgevende plek om de benen te strekken tussen mammoetbomen en pijnbomen. Vlakbij ligt een van de mooiste historische plekken van het noorden: het 10e-eeuwse fort Lori Berd. De oude verdedigingsmuren en badhuizen liggen op een grasgroene landtong, aan twee kanten ingesloten door de diepe kloven van de Dzoraget- en Miskhana-rivieren. In de middag vervolg je je weg oostwaarts en daal je via haarspeldbochten af naar Dilijan, door de lokale bevolking liefkozend het Zwitserland van Armenië genoemd. Wandel door het gerestaureerde Sharambeyan Street met zijn houten balkons en ambachtswinkels, en dineer bij het iconische Kchuch Restaurant, waar stoofpotjes uit kleipotten op het menu staan.

Trek je wandelschoenen aan voor een van de mooiste etappes van de Transcaucasian Trail door het hart van het Dilijan National Park. Je laat je in de ochtend afzetten bij het bosrijke Parz-meer (Parz Lich), waar het water in de ochtendzon het omliggende beukenbos weerspiegelt. Vanaf hier start een goed gemarkeerde wandelroute van circa 8 kilometer naar het dorp Gosh. Het pad klimt eerst gestaag door dichte loofbossen, passeert open alpenweiden met weidse uitzichten over de bergketens van Tavush en daalt vervolgens af naar het 12e-eeuwse klooster van Goshavank. Hier bewonder je een van de fijnst gebeeldhouwde kruisstenen (khachkars) van heel Armenië, gemaakt door meester-beeldhouwer Poghos in 1291. Na de wandeling rijd je een klein stukje naar een andere verborgen parel in het woud: het klooster van Haghartsin, dat met zijn witte koepels schitterend afsteekt tegen de donkergroene beboste bergwanden. Sluit je actieve dag af met een welverdiende kop koffie en huisgemaakte gata (zoet Armeens gebak) bij Café #2 in het centrum van Dilijan.

Vandaag reis je verder noordwaarts richting de Georgische grens naar een van de meest spectaculaire landschappen van de reis: de Debed-kloof. De snelweg volgt de woeste Debed-rivier, ingeklemd tussen torenhoge basaltwanden waarop groene plateaus liggen. Je rijdt omhoog naar het hooggelegen dorp Sanahin om het gelijknamige 10e-eeuwse UNESCO-klooster te verkennen, een voormalig middeleeuws universiteitscentrum vol gebeeldhouwde grafstenen en sfeervolle booggangen. Vanaf Sanahin maak je een onvergetelijke wandeling (circa 3,5 tot 4 uur) langs de rand van de kloof via het fort van Kayan Berd naar het zusterklooster Haghpat. Onderweg word je getrakteerd op duizelingwekkende vergezichten over de diepe vallei en de tegenoverliggende bergtoppen. Het ommuurde kloostercomplex van Haghpat ligt op een groen bergplateau en biedt een fenomenaal uitzicht over de rivierkloof. Na deze flinke inspanning laat je je verwennen met traditionele barbecue-gerechten op een schaduwrijk terras in de kloof en trek je je terug in een comfortabel hotel hoog boven de vallei.

De Debed-kloof heeft zoveel culturele en natuurlijke rijkdom dat een tweede volle dag hier geen overbodige luxe is. Je start de dag met een ritje naar het uiterste noorden van de kloof om het fort en klooster van Akhtala te bezoeken. Waar de meeste Armeense kerken vanbinnen sober en donker zijn, word je in de hoofdkerk van Akhtala verrast door adembenemende, felgekleurde 13e-eeuwse Byzantijns-Armeense fresco's die de muren van vloer tot plafond bedekken. Vervolgens rijd je terug en slinger je via haarspeldbochten omhoog naar het uitgestrekte westelijke plateau van Odzun. Hier staat een zeldzame 6e-eeuwse basiliek van roze felsietsteen met een uniek dubbel grafmonument ervoor. Vanaf de klifrand van Odzun maak je een mooie wandeling naar de 12e-eeuwse ruïnes van het Kobayr-klooster, dat overwoekerd door klimop tegen de steile rotswand kleeft. In de middag rijd je naar het dorp Debed om het futuristische COAF SMART Center te bewonderen: een architectonisch meesterwerk midden in de bergen waar plattelandskinderen gratis onderwijs krijgen in technologie, kunst en muziek.

Je neemt afscheid van de diepe kloven van het noorden en rijdt via de lange tunnel onder de Semjonovka-bergpas naar het Sevanmeer. Zodra je de tunnel uitkomt, ontvouwt zich een schitterend panorama over deze blauwe parel, een van de grootste en hoogstgelegen zoetwatermeren ter wereld op 1.900 meter boven zeeniveau. Je eerste stop is het schiereiland van Sevan, waar je de trappen beklimt naar het 9e-eeuwse klooster Sevanavank. De twee kerken van donkere tufsteen steken prachtig af tegen het intens blauwe water en de omliggende bergketens. Na een korte wandeling over de groene heuvelrug rijd je langs de rustige westelijke oever zuidwaarts. Je stopt bij het kleine, idyllisch op een rots boven de golven gelegen klooster van Hayravank en vervolgt je weg naar het dorp Noratus. Hier ligt de grootste middeleeuwse khachkar-begraafplaats ter wereld: een open veld met bijna duizend rijkelijk versierde kruisstenen uit de 10e tot 17e eeuw, elk met een eigen verhaal in steen gebeiteld. Dineer aan het water bij Tsovagyugh of Semoyi Mot met verse Ishkhan (Sevan-forel).

Dit is een van de mooiste rijdagen van heel Armenië. Vanaf de zuidkant van het Sevanmeer klim je via een bochtige bergweg naar de Vardenyats-pas (Selim-pas) op 2.410 meter hoogte. Vlak onder de pas staat een fantastisch bewaard gebleven monument uit 1332: de Orbelian Karavanserai. Stap naar binnen in de schemerige stenen hallen waar handelaren en hun kamelen eeuwen geleden langs de Zijderoute schuilden tegen sneeuwstormen, en geniet buiten van het weidse uitzicht over de vallei van Vayots Dzor. Terwijl je afdaalt, verandert het landschap in een dramatisch decor van warme, roodbruine rotswanden en zonnige wijngaarden. Je rijdt door een smalle, kronkelende kloof naar het meesterwerk van architect Momik: het 13e-eeuwse klooster van Noravank, dat met zijn twee verdiepingen tellende hoofdkerk oogverblindend mooi tussen vuurrode kliffen staat. Daarna bezoek je de Areni-1 grot, waar archeologen de oudste wijnmakerij (6.100 jaar oud) en de oudste leren schoen ter wereld vonden, en sluit je de dag af met een proeverij van de inheemse Areni Noir-druif bij Hin Areni Winery.

Vandaag verken je te voet de ruige en ongerepte Yeghegis-vallei, een gebied waar buitenlandse reizigers nog zeldzaam zijn en waar bezoargeiten (wilde berggeiten) over de kliffen springen. Vanuit het dorp Artabuynk start je een uitdagende en waanzinnig mooie wandeling omhoog over een bergkam naar het 5e-eeuwse fort Smbataberd. De hoge basaltmuren en halfronde wachttorens slingeren als een miniatuur-Chinese Muur over de smalle graat tussen twee diepe ravijnen. Vanaf de fortmuren wandel je nog iets verder omhoog naar het afgelegen klooster Tsakhats Kar, vanwaar je een 360-graden-uitzicht hebt over de besneeuwde bergketens van Vayots Dzor. Nadat je bent afgedaald naar het historische dorp Yeghegis, bezoek je daar de unieke 14e-eeuwse Zorats-kerk: een openluchtkerk met alleen een altaar, zodat ruiters te paard gezegend konden worden voordat ze ten strijde trokken. Vlakbij aan de rivier ligt ook een bijzondere, eeuwenoude Joodse begraafplaats uit de 13e eeuw. Aan het einde van de middag ontspan je met een glas wijn op een wijngaardterras bij Old Bridge Winery.

Je trekt dieper de zuidelijke provincie Syunik in. Terwijl je klimt naar de winderige hoogvlakte van Sisian op meer dan 2.000 meter hoogte, bezoek je eerst de bulderende Shaki-waterval en kort daarna Karahunj (Zorats Karer). Dit mystieke complex van meer dan tweehonderd rechtopstaande basaltstenen — waarvan vele voorzien zijn van gepolijste kijkgaten gericht op sterrenbeelden — wordt ook wel het Armeense Stonehenge genoemd en dateert van duizenden jaren voor Christus. Vervolgens rijd je naar Halidzor, het opstappunt van de Wings of Tatev. Deze 5,7 kilometer lange kabelbaan (de langste omkeerbare kabelbaan ter wereld) zweeft op 320 meter hoogte over de duizelingwekkende Vorotan-kloof rechtstreeks naar het 9e-eeuwse klooster van Tatev. Dit ommuurde klooster, dat balanceert op de uiterste rand van een diepe afgrond, is zonder twijfel een van de meest fotogenieke plekken van de Kaukasus. Op de terugweg daal je met de auto af naar de bodem van de kloof om de natuurlijke rotsbrug en de warmwatergrotten van Satan's Bridge (Satani Kamurj) te bewonderen, voordat je aankomt in het sfeervolle stadje Goris.

Goris ligt verscholen in een groene kom, omringd door grillige vulkanische rotsnaalden en grotten. Vandaag begin je net buiten de stad bij het grot-dorp Oud-Khndzoresk. Tot halverwege de 20e eeuw woonden hier duizenden mensen in woningen die volledig waren uitgehouwen in de zachte tufstenen bergwanden. Je daalt eerst een flinke trap af om vervolgens via een 160 meter lange, licht wiebelende stalen hangbrug (63 meter boven de kloofbodem) naar de overkant te lopen. Daar dwaal je urenlang over smalle geitenpaadjes langs verlaten grotkamers, verscholen bronnen en twee oude rotskerken midden in de groene vallei. In de middag keer je terug naar Goris en wandel je vanaf het uitzichtpunt direct naar het Stenen Woud van Oud-Goris (Kores), een surrealistisch landschap van reusachtige rotspilaren dat sterk doet denken aan het Turkse Cappadocië. Sluit de dag af in het museumhuis van schrijver Aksel Bakunts in het gerestaureerde centrum van Goris en dineer met streekgerechten zoals lokale bonensoep met walnoten bij Takarik.

Slechts weinig reizigers wagen zich helemaal naar het uiterste zuiden van Armenië, tegen de Iraanse grens aan, en juist dat maakt deze etappe onvergetelijk. Vanuit Goris neem je de nieuwe, veilige bergroute via Tatev en Ltsen richting Kapan. Terwijl je langs de kolossale wanden van de 3.905 meter hoge berg Khustup rijdt, maak je een korte stop bij het 10e-eeuwse klooster Vahanavank en het rotsfort Halidzor bij Kapan. Daarna klimt de weg via talloze haarspeldbochten naar de duizelingwekkende Meghri-pas op 2.535 meter hoogte. Zodra je aan de zuidkant van de pas afdaalt, verandert het klimaat en de vegetatie compleet: je rijdt een droge, ruige bergwoestijn binnen die plotseling overgaat in de subtropische vruchtbare vallei van Meghri, waar granaatappels, vijgen, kaki's en olijven groeien. Je wandelt door de historische wijk Pokr Tagh langs de ronde wachttorens van het Meghri-fort en bewondert de Perzisch aandoende fresco's in de Surb Astvatsatsin-kerk en de Anapast-kerk.

Na een uitgebreid ontbijt met verse vijgen en lokale honing in de tuin van je guesthouse in Meghri begin je aan de terugtocht noordwaarts. De rit over de hoge bergpassen van Syunik biedt in tegenovergestelde richting weer een totaal ander perspectief op de diepe kloven en de machtige berg Khustup. Je verlaat de zuidelijke provincie en slaat op de hoogvlakte af richting Jermuk, dat op 2.080 meter hoogte in een bosrijke kloof ligt. Jermuk is al sinds de Sovjettijd het beroemdste kuuroord van Armenië en de bron van het gelijknamige mineraalwater dat je in elk restaurant op tafel ziet staan. Na de lange bergrit is dit de perfecte plek om de benen los te wandelen en te ontspannen. Loop door het groene stadspark naar de klassieke Drinkgalerij (Gallery of Waters), waar het warme, koolzuurhoudende mineraalwater met verschillende temperaturen (van 30 tot 53 graden) uit marmeren kranen stroomt. Daal vervolgens af naar de 70 meter hoge Jermuk-waterval, die langs gladde basaltwanden de Arpa-kloof in stort.

Vandaag daal je vanuit de bergen van Jermuk en Vayots Dzor af naar de weidse Ararat-vlakte. Zodra je over de laatste heuvelrug rijdt, doemt hij in al zijn glorie op: de 5.137 meter hoge, met eeuwige sneeuw bedekte vulkaan Ararat (en zijn kleinere tweelingbroer Sis). Hoewel de berg net over de Turkse grens ligt, is hij het nationale symbool van Armenië. Je rijdt direct naar het klooster Khor Virap, dat eenzaam op een kleine heuvel tussen de wijngaarden staat met de kolossale flanken van de Ararat als decor. Hier zat Gregorius de Verlichter dertien jaar lang gevangen in een diepe ondergrondse kerker voordat hij koning Tiridates III genas en Armenië in het jaar 301 het allereerste christelijke land ter wereld werd; via een steile ijzeren ladder kun je zelf nog steeds afdalen in die 6 meter diepe put. Op de weg terug naar Jerevan maak je een intrigerende stop in het dorp Arinj bij Levon's Divine Underground: een bizar ondergronds labyrint van zeven verdiepingen diep, dat een lokale bewoner in 23 jaar tijd volledig met hamer en beitel uit de rotsbodem onder zijn huis heeft gehakt.

Na ruim twee weken rondreizen ben je goed geacclimatiseerd en klaar voor de grote finale, maar vandaag las je eerst een ontspannen culturele dag in net ten westen van Jerevan. Je reist naar Vagharshapat (beter bekend als Echmiadzin), het spirituele centrum en Vaticaan van de Armeense Apostolische Kerk. In een prachtig aangelegd park bezoek je de Moederkathedraal van Echmiadzin, waarvan de eerste fundamenten al in het begin van de 4e eeuw werden gelegd. In het bijbehorende schatkamer-museum worden unieke relikwieën bewaard, waaronder de Heilige Lans (Geghard) en een fragment van de Ark van Noach. Wandel ook naar de nabijgelegen 7e-eeuwse kerken van Sint-Hripsime en Sint-Gayane, meesterwerken van vroege christelijke bouwkunst. Voor een bijzondere lunch reserveer je een plek bij het sociale kunstproject Machanents Tourism & Art, waar je in een kleurrijke binnenplaats traditionele kyufta proeft. Op de terugweg naar Jerevan bezoek je de archeologische vindplaats van de Zvartnots-kathedraal: de fotogenieke zuilen en kapitelen met uitgehouwen adelaars van deze ingestorte cirkelvormige tempel uit de 7e eeuw steken prachtig af tegen de berg Ararat.

Dit is het sportieve hoogtepunt van je actieve rondreis: de beklimming van de hoogste berg van het huidige Armenië, de uitgedoofde vierkoppige vulkaan Aragats. Vroeg in de ochtend rijd je de stad uit en slinger je via een lange bergweg omhoog naar het Kari-meer (Kari Lich) op maar liefst 3.200 meter hoogte. Vanaf de oever van dit bergmeer start de wandeling naar de Zuidelijke Piek (3.887 meter), de meest toegankelijke van de vier kraterranden. Hoewel het technisch geen moeilijke klim is, maakt de ijle lucht boven de 3.500 meter elke stap over de vulkanische rotsblokken en gruispaden tot een serieuze uitdaging. Neem een rustig tempo aan. Na circa 2,5 tot 3 uur klimmen sta je op de top: onder je gaapt de duizelingwekkende, honderden meters diepe vulkaankrater en aan de horizon zie je heel Armenië én de berg Ararat aan je voeten liggen. Na de afdaling warm je bij het Kari-meer op met een bord dampende khash (traditionele bouillon) of een stevige lunch en bezoek je op de terugweg het fotogenieke Armeense Alfabetmonument.

Je laatste volledige dag in Armenië gebruik je om de benen rust te gunnen na de vulkaanbeklimming en om te genieten van de creatieve energie van Jerevan. Je begint op de beroemde openluchtmarkt Vernissage. Anders dan veel standaard souvenirkramen vind je hier prachtige handgesneden houten schaakborden, zilveren sieraden met granaatappelmotieven, keramiek en oude Sovjet-relikwieën. Vervolgens bezoek je het fantastische Sergei Parajanov Museum, gewijd aan de excentrieke en briljante Armeense filmmaker en kunstenaar; zijn surrealistische collages en assemblages zijn een lust voor het oog. In de middag volg je een rondleiding bij het Megerian Carpet Museum, waar je niet alleen eeuwenoude drakentapijten bewondert, maar ook ziet hoe wevers met de hand duizenden dubbele knopen per vierkante decimeter leggen. Sluit deze drieweekse reis in stijl af: boek een tafel voor een uitgebreid afscheidsdiner bij Tavern Yerevan Riverside en luister laat op de avond naar live muziek in de legendarische Malkhas Jazz Club.

Afhankelijk van de vertrektijd van je terugvlucht naar Nederland heb je vandaag nog een rustige ochtend om afscheid te nemen van Jerevan (indien je een hele vroege ochtendvlucht hebt, rijd je in twintig minuten direct naar de luchthaven). Heb je nog een paar uur de tijd, begin dan met een langzaam ontbijt en een krachtige Armeense koffie uit een koperen jezve bij het hippe Lumen Coffee 1936, gevestigd in een monumentale oude boekhandel met houten galerijen. Wandel daarna naar een serene oase midden aan het drukke Mashtots Avenue: de 18e-eeuwse Blauwe Moskee (Gök Jami). Met haar turkoois en geel betegelde koepel en stille binnentuin vol abrikozenbomen is dit een prachtig overblijfsel uit de Perzische geschiedenis van de stad. Sla voor vertrek nog wat verse churchkhela (walnoten in ingedikt druivensap), gedroogde perziken en een fles Areni-wijn in bij de Pak Shuka (de overdekte versmarkt), voordat je een GG-taxi bestelt naar Zvartnots Airport voor je vlucht terug naar huis.